گزارش تجارت ایران با چین – ۶ ماهه نخست سال ۱۴۰۴

مطابق با اعلام گمرک ایران، در ۶ ماهه نخست سال ۱۴۰۴، مقصد بیشترین میزان صادرات کشور، به چین با رقمی بالغ بر ۶٬۹۰۷ میلیون دلار و سهم ۲۶.۶۲ درصد از کل ارزش صادرات است. همچنین کشور چین با ۷٬۶۲۰ میلیون دلار و سهم ۲۶.۸۶ درصد از کل ارزش واردات، پس از امارات متحده عربی (۸٬۷۳۲ میلیون دلار – ۳۰.۷۸٪) در جایگاه دومین کشور طرف معامله واردات ایران قرار گرفته است.

صادرات ایران به چین در شش‌ماهه نخست ۲۰۲۵، بازتابی از تنوع بالای اقلام صادراتی از مواد معدنی تا محصولات کشاورزی و صنایع‌دستی است. بخش اعظم صادرات از مناطق ویژه اقتصادی چون بندر امام خمینی (ره)، انرژی پارس، شهید رجایی و خلیج فارس انجام گرفته است؛ این نشان‌دهنده تمرکز صادرات بر صنایع پایه‌ای، پتروشیمی و فلزات اساسی است. در این میان، محصولات پتروشیمی، گازهای مایع و مشتقات نفتی سهم قابل توجهی از ارزآوری را به خود اختصاص داده‌اند.

پتروشیمی‌ها و گازهای مایع از جمله پروپان، بوتان و متانول، با میلیاردها دلار ارزش صادراتی، نقش اصلی در تجارت ایران با چین دارند. صادرات این محصولات از مناطق انرژی‌محور چون عسلویه، ماهشهر و بوشهر، اهمیت زیرساخت‌های صنعتی در جنوب کشور را نشان می‌دهد. وابستگی صادرات ایران به کالاهای انرژی‌محور، در عین سودآوری، نشانه‌ای از کم‌عمق بودن سبد صادرات غیرنفتی نیز هست.

در حوزه فلزات و مواد معدنی، اقلامی مانند سنگ‌آهن، کنسانتره‌های فلزی (روی، مس، سرب و کروم) و آلومینیوم کارنشده جایگاه بالایی دارند. چین به عنوان بزرگ‌ترین مصرف‌کننده مواد خام صنعتی جهان، مقصد طبیعی این کالاهاست. این روند، پیوند میان صنایع معدنی ایران و صنایع فولاد و فلز چین را تقویت کرده اما در عین حال، وابستگی به صادرات مواد خام را افزایش داده است.

صادرات محصولات کشاورزی و غذایی همچون پسته، خرما، زعفران، گل محمدی و فرآورده‌های سنتی ایرانی، سهم کوچکتری اما با ارزش افزوده بالاتر در سبد صادرات دارد. صادرات از استان‌هایی چون کرمان، فارس و یزد نشان‌دهنده توان مناطق مرکزی در تولید محصولات ممتاز صادراتی است. این بخش‌ها، ظرفیت توسعه صادرات با برند ایرانی را دارند و می‌توانند در آینده جایگزین بخشی از صادرات مواد خام شوند.

بررسی صادرات صنایع‌دستی، فرش، گلیم و محصولات فرهنگی ایرانی به چین، گرچه از نظر ارزش دلاری ناچیز است، اما نقش نمادین در توسعه روابط فرهنگی-تجاری دو کشور دارد. رشد طبقه متوسط در چین و علاقه این بازار به کالاهای هنری و اصیل، فرصتی است که می‌تواند با حمایت‌های بازاریابی و دیپلماسی فرهنگی تقویت شود.

جمع‌بندی صادرات نشان می‌دهد سبد ایران به چین هنوز انرژی‌محور و مواد خام‌محور است. تداوم این الگو، اقتصاد را در برابر نوسانات قیمتی آسیب‌پذیر می‌کند. در مقابل، تقویت زنجیره ارزش، توسعه صنایع تبدیلی و صادرات خدمات فنی-مهندسی می‌تواند تراز تجاری را متوازن‌تر و پایدارتر سازد.

واردات ایران از چین در شش‌ماهه نخست سال ۲۰۲۵، با رقمی بالغ بر ۷.۶۲ میلیارد دلار، دومین منبع تأمین کالا برای ایران پس از امارات متحده عربی بوده است. ساختار این واردات نشان‌دهنده نقش محوری چین در تأمین کالاهای صنعتی، ماشین‌آلات، قطعات تولید و مواد اولیه برای بخش‌های مختلف اقتصادی کشور است. این وابستگی گسترده به چین، ریشه در مزیت قیمتی، تنوع بالای تولیدات و انعطاف این کشور در مبادلات مالی با ایران دارد.

بخش قابل توجهی از واردات ایران از چین مربوط به قطعات خودرو، ماشین‌آلات صنعتی، تجهیزات برقی و الکترونیکی است. وجود اقلامی چون بدنه خودرو، لنت ترمز، کلاچ، الکتروموتور و دستگاه‌های جوش و لحیم، گواه نیاز صنایع داخلی به قطعات واسطه‌ای است. ایران در حال حاضر از چین به‌عنوان یک زنجیره پشتیبان صنعتی استفاده می‌کند تا تولیدات داخلی خود را پایدار نگه دارد. این موضوع ضمن کمک به تولید، در عین حال نشانه‌ای از وابستگی تکنولوژیک و فنی نیز محسوب می‌شود.

در حوزه مواد اولیه و واسطه‌ای، کالاهایی مانند پلیمرها، مواد پتروشیمی، لاستیک‌های صنعتی، فولاد، چدن، آلومینیوم و مس از چین وارد شده‌اند. این واردات به صنایع بسته‌بندی، خودروسازی، ساختمان و لوازم خانگی ایران جان می‌دهد. اما از منظر اقتصادی، تراز تجاری نشان می‌دهد که بخش بزرگی از مواد وارداتی همچنان در مراحل اولیه زنجیره ارزش باقی مانده و تبدیل آن‌ها به محصولات نهایی صادراتی در داخل کشور محدود است.

در بخش مصرفی، کالاهای چینی همچنان سهم مهمی از بازار ایران را در اختیار دارند. واردات لوازم الکترونیکی، دستگاه‌های ارتباطی، لوازم خانگی کوچک و کالاهای تزئینی از چین، بیانگر گرایش مصرف‌کنندگان ایرانی به محصولات با قیمت متوسط و قابل‌دسترس است. در عین حال، افزایش سهم کالاهای بی‌کیفیت یا برندهای ناشناخته چینی، موجب نگرانی درباره سلامت رقابت و اثر آن بر تولید داخلی شده است.

از منظر جغرافیایی، بیشتر کالاهای وارداتی از طریق بندر شهید رجایی، منطقه ویژه کاوه، منطقه اقتصادی ایرانیان زرندیه و منطقه ویژه بوشهر وارد کشور شده‌اند. این تمرکز وارداتی در بنادر جنوبی، نشان‌دهنده نقش حیاتی شبکه لجستیکی جنوب ایران در تأمین کالا از چین است. استفاده بهینه از این بنادر و ایجاد مراکز توزیع منطقه‌ای، می‌تواند هزینه‌های واردات را کاهش دهد و گردش کالا را کارآمدتر کند.

در مجموع، واردات ایران از چین در سال ۲۰۲۵ ترکیبی از نیازهای صنعتی، تکنولوژیک و مصرفی را در بر می‌گیرد. چین برای ایران نه‌تنها تأمین‌کننده کالا، بلکه شریک استراتژیک در تداوم زنجیره تولید محسوب می‌شود. با این حال، برای دستیابی به توازن تجاری پایدار، ضروری است ایران با سیاست‌های هوشمندانه، مسیر انتقال فناوری، تولید مشترک و کاهش واردات مصرفی غیرضروری را در روابط اقتصادی با چین تقویت کند.

طی شش ماهه نخست سال ۱۴۰۴، پنج کشور عمده مقصد صادرات بر اساس ارزش دلاری و سهم از کل ارزش صادرات به شرح زیر است:

منبع: https://irica.ir/general_content/3034875/3034875.htm

مطابق با داده‌های سایت گمرک ایران، جدول صادرات ایران به چین و همچنین واردات ایران از چین به شرح زیر می‌باشند:

جدول صادرات ایران به چین در این بازه

منبع جدول: https://irica.ir/general_content/3034878/3034878.htm

صادرات نفت ایران به چین

در شش‌ماهه نخست سال ۲۰۲۵، چین به‌عنوان بزرگ‌ترین خریدار نفت خام ایران، به‌طور میانگین روزانه حدود ۱٫۳۸ میلیون بشکه نفت از ایران وارد کرده است. این میزان حدود ۱۳٫۶ درصد از کل واردات نفت خام چین را در این بازه زمانی تشکیل می‌دهد. با توجه به تحریم‌های ایالات متحده که فروش نفت ایران را به شدت محدود کرده، تقریباً ۹۰ درصد صادرات نفت ایران به مقصد چین انجام می‌شود. این وابستگی بالا باعث شده که پکن در برابر هرگونه اختلال احتمالی در عرضه نفت خاورمیانه، آسیب‌پذیری ویژه‌ای داشته باشد.

خریداران اصلی نفت ایران در چین، پالایشگاه‌های مستقل موسوم به «تی‌پات‌ها» (Teapots) هستند که عمدتاً در استان شاندونگ فعالیت می‌کنند. این پالایشگاه‌ها به دلیل تخفیف قابل‌توجه نفت ایران نسبت به نفت غیرتحریمی، تمایل بالایی به خرید دارند. در این دوره، نفت سبک ایران با تخفیف حدود ۷ تا ۸ دلار در هر بشکه نسبت به نفت خاورمیانه معامله شده است. هرچند ایالات متحده همچنان تحریم‌ها را حفظ کرده و برخی از شرکت‌های چینی را نیز هدف قرار داده است، پکن تجارت نفتی خود با ایران را مشروع و در چارچوب قوانین بین‌المللی می‌داند و واردات را اغلب با برچسب کشورهایی مانند مالزی در اسناد گمرکی ثبت می‌کند.

گزارش مقایسه‌ای تجارت ایران و چین – مقایسه یک بازه یک ماهه: اوت (آگوست) ۲۰۲۵ در مقایسه با اوت ۲۰۲۴

بر اساس داده‌های منتشرشده، در اوت ۲۰۲۵، ارزش کل مبادلات تجاری ایران و چین به ۸۳۳ میلیون دلار رسید که شامل ۲۶۳ میلیون دلار صادرات ایران به چین و ۵۷۰ میلیون دلار واردات از چین بوده است. بدین ترتیب، تراز تجاری ایران با چین در این ماه منفی ۳۰۷ میلیون دلار ثبت شد.

در مقایسه با اوت ۲۰۲۴، مبادلات دو کشور روندی کاهشی داشته است:

صادرات ایران به چین از ۳۵۸ میلیون دلار در اوت ۲۰۲۴ به ۲۶۳ میلیون دلار در اوت ۲۰۲۵ کاهش یافته است (افت ۹۵.۷ میلیون دلار یا ۲۶.۷٪).

واردات ایران از چین نیز از ۶۰۹ میلیون دلار در اوت ۲۰۲۴ به ۵۷۰ میلیون دلار کاهش یافته است (افت ۳۸.۹ میلیون دلار یا ۶.۳۹٪).

🔹 اقلام عمده صادرات ایران به چین در اوت ۲۰۲۵:

پلی‌اتیلن (Ethylene Polymers) ‌۷۴.۵ میلیون دلار

سنگ‌آهن (Iron Ore) ‌۵۴.۳ میلیون دلار

سنگ‌روی (Zinc Ore) ‌۳۶.۲ میلیون دلار

🔹 اقلام اصلی وارداتی ایران از چین در همان ماه:

قطعات و لوازم یدکی خودرو: ‌۵۲.۷ میلیون دلار

پارچه‌های بافته‌شده از نخ فیلامنت مصنوعی: ‌۳۴.۷ میلیون دلار

اتاق خودرو (شامل کابین): ‌۱۶.۲ میلیون دلار

🔹 عوامل کاهش صادرات ایران به چین:

کاهش صادرات آلومینیوم خام به میزان ‌۱۹.۲ میلیون دلار (۹۴.۱٪-)

کاهش صادرات سنگ‌آهن به میزان ‌۳۰.۶ میلیون دلار (۳۶٪-)

کاهش صادرات پلی‌اتیلن به میزان ‌۶۲.۴ میلیون دلار(۴۵.۶٪-)

🔹 عوامل کاهش واردات از چین:

کاهش واردات خودرو سواری به میزان ‌۷.۵۸ میلیون دلار (۶۵.۳٪-)

کاهش واردات موتورهای احتراق داخلی به میزان ‌۷.۸۷ میلیون دلار (۵۵.۶٪-)

کاهش واردات ماشین‌آلات گرمایشی به میزان ‌۱۲.۸ میلیون دلار (۹۲.۶٪-)

کشورهای عمده طرف معامله واردات

طی شش ماهه نخست سال ۱۴۰۴، پنج کشور عمده طرف معامله واردات بر اساس ارزش دلاری و سهم از کل ارزش واردات به شرح زیر است:

منبع: https://irica.ir/general_content/3034875/3034875.htm

جدول واردات ایران از چین در این بازه – 50 ردیف کالا به ترتیب با ارزش‌ترین (جدول اصلی دارای چند ده هزار ردیف است)

منبع جدول: https://irica.ir/general_content/3034881/3034881.htm